Για τη Θεσσαλονίκη, ο Άγιος Δημήτριος αποτελεί μια μορφή άρρηκτα δεμένη με την ιστορία και την ταυτότητά της. Η αναγνώρισή του ως πολιούχου, δηλαδή ως προστάτη αγίου της πόλης, διαμορφώθηκε μέσα στους αιώνες, μέσα από τη λατρεία των κατοίκων και την πίστη ότι στεκόταν στο πλευρό τους στις δυσκολότερες στιγμές. Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη σχέση είχαν οι παραδόσεις για την προστασία της Θεσσαλονίκης από εχθρικές επιδρομές και πολιορκίες.
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Δημήτριος έζησε στη Θεσσαλονίκη κατά τη ρωμαϊκή εποχή και ανέπτυξε χριστιανική δράση, σε μια περίοδο διωγμών. Η ομολογία της πίστης του οδήγησε στη φυλάκιση και στο μαρτύριό του. Ως τόπος κράτησης και θανάτωσής του με λογχισμό παραδίδεται το συγκρότημα των ρωμαϊκών λουτρών, εκεί όπου βρίσκεται σήμερα ο ναός του. Έτσι, η τιμή προς το πρόσωπό του απέκτησε συγκεκριμένο σημείο αναφοράς μέσα στην ίδια την πόλη.
Η σύνδεση αυτή ενισχύθηκε ιδιαίτερα κατά τους βυζαντινούς χρόνους. Στις διηγήσεις των «Θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου», η σωτηρία της Θεσσαλονίκης από κινδύνους αποδίδεται στην παρέμβασή του. Ο άγιος παρουσιάζεται ως υπερασπιστής των κατοίκων, που φροντίζει για την επιβίωση και την ασφάλειά τους. Οι αφηγήσεις αυτές εκφράζουν τη θρησκευτική αντίληψη της εποχής και δείχνουν πόσο βαθιά είχε ριζώσει η πεποίθηση ότι η Θεσσαλονίκη είχε τον δικό της ουράνιο προστάτη. Η ιδιότητα του πολιούχου εδραιώθηκε μέσα σε αυτή τη μακρά παράδοση πίστης και συλλογικής μνήμης.
Σημαντικό ρόλο είχε και η βασιλική του Αγίου Δημητρίου, η οποία αποτέλεσε σπουδαίο προσκυνηματικό κέντρο κατά τη βυζαντινή περίοδο. Ο ναός συνέδεσε τη λατρεία του αγίου με την καθημερινή ζωή της Θεσσαλονίκης, προσελκύοντας παράλληλα πιστούς από άλλες περιοχές. Ακόμη και οι καταστροφές και οι αλλαγές χρήσης του κτιρίου δεν έσβησαν αυτή τη σχέση. Η επιστροφή του στη χριστιανική λατρεία μετά την απελευθέρωση και η αποκατάστασή του ύστερα από την πυρκαγιά του 1917 διατήρησαν τη θέση του ως βασικού θρησκευτικού τοπόσημου της πόλης.
Έναν επιπλέον, ιδιαίτερα ισχυρό συμβολισμό πρόσθεσε η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης στις 26 Οκτωβρίου 1912, ανήμερα της εορτής του Αγίου Δημητρίου. Η σύμπτωση ενίσχυσε στη συνείδηση των πιστών τον δεσμό του αγίου με την ελευθερία της πόλης. Δεν δημιούργησε, όμως, την ιδιότητά του ως πολιούχου, η οποία είχε ήδη καθιερωθεί πολλούς αιώνες νωρίτερα. Γι’ αυτό και κάθε 26η Οκτωβρίου η Θεσσαλονίκη γιορτάζει μαζί τον προστάτη της και μια καθοριστική στιγμή της νεότερης ιστορίας της, συνδέοντας τη θρησκευτική παράδοση με την ιστορική της μνήμη, σε μια κοινή ημέρα γιορτής για ολόκληρη την πόλη.
